POL
Logowanie
Zapamiętaj mnie
Zarejestruj konto

DLA KONSUMENTÓW I PRODUCENTÓW - CZYTAJMY ETYKIETY

Autor: dr inż. Katarzyna Stoś, prof. nadzw. IŻŻ, mgr inż. Izabela Ziółkowska

Żywność dla szczególnych grup ludności – nowe przepisy w Unii Europejskiej. Część 1

Zniesienie pojęcia „środków spożywczych specjalnego przeznaczenia żywieniowego” oraz zastąpienie dyrektywy 2009/39/WE rozporządzeniem Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 609/2013

SPIS TREŚCI:

Środki spożywcze specjalnego przeznaczenia żywieniowego – dotychczasowe przepisy
          Definicje
          Skład środków spożywczych specjalnego przeznaczenia
Żywność dla szczególnych grup żywności – nowe podejście
          Zniesienie pojęcia „środków spożywczych specjalnego przeznaczenia żywieniowego”
          oraz zastąpienie dyrektywy 2009/39/WE rozporządzeniem Parlamentu Europejskiego
          i Rady (UE) nr 609/2013
          Definicje
          Ogólne i szczegółowe wymagania
          Wykaz unijny
          Uchylenie aktualnych przepisów

Właściwe żywienie jest istotnym czynnikiem w utrzymaniu prawidłowego stanu zdrowia. Wśród dostępnych na rynkach krajów Unii Europejskiej (UE), w tym Polski, różnych grup żywności jest grupa środków spożywczych przeznaczonych do zaspokajania szczególnych potrzeb żywieniowych, m.in. w różnych stanach fizjologicznych, czyli tzw. środki spożywcze specjalnego przeznaczenia żywieniowego. W niektórych przypadkach wspomaganie żywienia przez stosowanie tych środków może przynieść korzystne skutki zdrowotne.

Środki spożywcze specjalnego przeznaczenia żywieniowego – dotychczasowe przepisy

W Polsce przepisy dotyczące tej grupy żywności określono w ustawie z dnia 25 sierpnia 2006 r.
o bezpieczeństwie żywności i żywienia (z późniejszymi zmianami) oraz w rozporządzeniu Ministra Zdrowia z dnia 16 września 2010 r. w sprawie środków spożywczych specjalnego przeznaczenia
(z późniejszymi zmianami). Przepisy krajowe regulują zasady ogólne oraz szczegółowe wymagania
w odniesieniu do kategorii żywności uznawanych za kluczowe dla niektórych szczególnie wrażliwych grup ludności.

Definicje

Zgodnie z ww. ustawą,  środkami spożywczymi specjalnego przeznaczenia żywieniowego są środki spożywcze, które ze względu na specjalny skład lub sposób przygotowania wyraźnie różnią się od środków spożywczych powszechnie spożywanych i zgodnie z informacją zamieszczoną na opakowaniu są wprowadzane do obrotu z przeznaczeniem do zaspokajania szczególnych potrzeb żywieniowych:

  • osób, których procesy trawienia i metabolizmu są zachwiane lub osób, które ze względu na specjalny stan fizjologiczny mogą odnieść szczególne korzyści z kontrolowanego spożycia określonych substancji zawartych w żywności – taki środek spożywczy może być określany jako „dietetyczny”,
  • zdrowych niemowląt i małych dzieci w wieku od roku do 3 lat.

Środki spożywcze specjalnego przeznaczenia żywieniowego, ze względu na swoje przeznaczenie, obejmują następujące grupy:

  • preparaty do początkowego żywienia niemowląt, w tym mleko początkowe, oraz preparaty do dalszego żywienia niemowląt, w tym mleko następne,
  • środki spożywcze uzupełniające, obejmujące produkty zbożowe przetworzone i inne środki spożywcze dla niemowląt i małych dzieci w wieku od roku do 3 lat,
  • środki spożywcze stosowane w dietach o ograniczonej zawartości energii w celu redukcji masy ciała,
  • dietetyczne środki spożywcze specjalnego przeznaczenia medycznego,
  • środki spożywcze zaspokajające zapotrzebowanie organizmu przy intensywnym wysiłku fizycznym, zwłaszcza dla sportowców,
  • środki spożywcze dla osób z zaburzeniami metabolizmu węglowodanów (cukrzyca),
  • środki spożywcze niskosodowe, w tym sole dietetyczne o niskiej zawartości sodu lub bezsodowe,
  • środki spożywcze bezglutenowe.

 

Skład środków spożywczych specjalnego przeznaczenia żywieniowego

W środkach spożywczych specjalnego przeznaczenia żywieniowego można stosować różne substancje odżywcze, takie jak witaminy, składniki mineralne, aminokwasy i inne, w celu zapewnienia zaspokojenia specjalnych potrzeb żywieniowych.

Wymagania dotyczące składu omawianych grup produktów muszą być zgodne z wymaganiami określonymi w szczególności w rozporządzeniu Komisji Europejskiej 953/2009 z dnia
13 października 2009 r. w sprawie substancji, które mogą być dodawane w szczególnych celach odżywczych do środków spożywczych specjalnego przeznaczenia żywieniowego (z późniejszymi zmianami), a także rozporządzeniu Ministra Zdrowia z dnia 16 września 2010 r. w sprawie środków spożywczych specjalnego przeznaczenia żywieniowego. W rozporządzeniu tym określone zostały szczegółowe wymagania dotyczące składu:

  • preparatów do początkowego żywienia niemowląt i preparatów do dalszego żywienia niemowląt,
  • środków spożywczych uzupełniających obejmujących produkty zbożowe przetworzone i inne środki spożywcze przeznaczone dla niemowląt i małych dzieci,
  • środków spożywczych stosowanych w dietach o ograniczonej zawartości energii w celu redukcji masy ciała,
  • dietetycznych środków spożywczych specjalnego przeznaczenia medycznego.

Dotychczasowe polskie akty prawne wdrażały postanowienia dyrektyw Unii Europejskiej,
w szczególności ramowej dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2009/39/WE z dnia 6 maja 2009 r. w sprawie  środków spożywczych specjalnego przeznaczenia żywieniowego oraz dyrektyw szczegółowych. W dyrektywie ramowej określono ogólne przepisy dotyczące składu i przygotowania środków spożywczych, które są opracowane w specjalny sposób, aby zaspokoić szczególne wymagania żywieniowe osób, dla których są przeznaczone, jak również ustanowiono wspólną definicję środków spożywczych specjalnego przeznaczenia żywieniowego oraz wymogi ogólne dotyczące etykietowania tych środków spożywczych.

Żywność dla szczególnych grup żywności – nowe podejście

Zniesienie pojęcia „środków spożywczych specjalnego przeznaczenia żywieniowego” oraz zastąpienie dyrektywy 2009/39/WE rozporządzeniem Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 609/2013

W wyniku analizy dotychczasowych przepisów oraz pojawienia się przepisów dotyczących zarówno środków spożywczych specjalnego przeznaczenia żywieniowego, jak i suplementów diety, oświadczeń żywieniowych i zdrowotnych, a także dodawania do żywności składników odżywczych
i innych substancji, jak również biorąc pod uwagę sytuację na rynkach krajów członkowskich, Komisja Europejska zaproponowała w 2008 r. wprowadzenie zmian w zakresie środków spożywczych specjalnego przeznaczenia żywieniowego poprzez zmianę dyrektywy 2009/39/WE, co miało na celu zapewnienie bardziej skutecznego i zharmonizowanego wdrażania aktów prawnych Unii.

Konsekwencją tego było zniesienie pojęcia „środków spożywczych specjalnego przeznaczenia żywieniowego” oraz zastąpienie dyrektywy 2009/39/WE rozporządzeniem Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 609/2013 z dnia 12 czerwca 2013 r. w sprawie żywności przeznaczonej dla niemowląt i małych dzieci oraz żywności specjalnego przeznaczenia medycznego i środków spożywczych zastępujących całodzienną dietę, do kontroli masy ciała oraz uchylającym dyrektywę Rady 92/52/EWG, dyrektywy Komisji 96/8/WE, 1999/21/WE, 2006/125/WE i 2006/141/WE, dyrektywę Parlamentu Europejskiego i Rady 2009/39/WE oraz rozporządzenia Komisji (WE) nr 41/2009 i (WE) nr 953/2009.

Powyższe rozporządzenie ustanawia ogólne przepisy dla ograniczonej liczby kategorii żywności, uznawanych za kluczowe dla niektórych szczególnie wrażliwych grup ludności. Są to:

  • preparaty do początkowego i dalszego żywienia niemowląt;
  • produkty zbożowe przetworzone i żywność dla dzieci;
  • żywność specjalnego przeznaczenia medycznego;
  • środki spożywcze zastępujące całodzienną dietę, do kontroli masy ciała.

 

Definicje

W rozporządzeniu Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 609/2013  zawarto definicje następujących kategorii żywności:

  • preparat do początkowego żywienia niemowląt – środek spożywczy przeznaczony dla niemowląt w ciągu pierwszych miesięcy życia, sam w sobie wystarczający, aby zostały spełnione potrzeby pokarmowe takich niemowląt do momentu wprowadzenia odpowiedniego żywienia uzupełniającego;
  • preparat do dalszego żywienia niemowląt – środek spożywczy przeznaczony dla niemowląt w momencie wprowadzania odpowiedniego żywienia uzupełniającego, będący podstawowym składnikiem płynnym stopniowo coraz bardziej zróżnicowanej diety takich niemowląt;
  • produkty zbożowe przetworzone – oznaczają żywność:
    • przeznaczoną do zaspokajania szczególnych potrzeb zdrowych niemowląt odstawianych od piersi oraz zdrowych małych dzieci, stosowaną jako uzupełnienie ich diety lub stosowaną w celu ich stopniowego przystosowania się do zwykłej żywności,
    • należącą do jednej z następujących kategorii:
      • proste produkty zbożowe, które są lub muszą być przygotowane do spożycia poprzez dodanie mleka lub innych odpowiednio odżywczych płynów,
      • produkty zbożowe z dodatkiem składników wysokobiałkowych, które są lub muszą być przygotowane do spożycia poprzez dodanie wody lub innego płynu niezawierającego białka,
      • makarony stosowane w żywieniu po ugotowaniu w wodzie lub innych odpowiednich płynach,
      • sucharki i biszkopty, które mogą być stosowane zarówno do bezpośredniego spożycia, jak i po rozdrobnieniu, z dodatkiem wody, mleka lub innego stosownego płynu;
  • żywność dla dzieci – żywność przeznaczona do spełnienia szczególnych potrzeb zdrowych niemowląt odstawianych od piersi oraz zdrowych małych dzieci, stosowana jako uzupełnienie ich diety lub w celu ich stopniowego przystosowania się do zwykłej żywności, z wyłączeniem:
    • produktów zbożowych przetworzonych,
    • napojów na bazie mleka i podobnych produktów przeznaczonych dla małych dzieci;
  • żywność specjalnego przeznaczenia medycznego – żywność specjalnie przetworzona lub żywność o specjalnym składzie przeznaczona do dietetycznego odżywiania pacjentów, w tym niemowląt, stosowana pod nadzorem lekarza. Jest ona przeznaczona do wyłącznego lub częściowego żywienia pacjentów z ograniczoną, upośledzoną lub zaburzoną zdolnością przyjmowania, trawienia, wchłaniania, metabolizowania lub wydalania zwykłej żywności, lub niektórych składników odżywczych zawartych w tej żywności lub jej metabolitach, lub pacjentów z innymi uzasadnionymi medycznie wymaganiami żywieniowymi, w przypadku których dietetyczne odżywianie nie może zostać osiągnięte jedynie przez zmianę normalnej diety;
  • środek spożywczy zastępujący całodzienną dietę, do kontroli masy ciała – żywność
    o specjalnym składzie przeznaczona do stosowania w dietach o ograniczonej zawartości energetycznej w celu redukcji masy ciała, gdy – stosowana zgodnie z zaleceniami podmiotu prowadzącego przedsiębiorstwo spożywcze – jest ona zamiennikiem całodziennej diety.

Powyższe kategorie żywności stanowią częściowe lub wyłączne źródło pożywienia dla niektórych grup ludności i mają zasadnicze znaczenie przy postępowaniu w pewnych schorzeniach, lub są kluczowe dla zaspokojenia wymogów żywieniowych niektórych wyraźnie zidentyfikowanych wrażliwych grup ludności.

Ogólne i szczegółowe wymagania

W rozporządzeniu Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 609/2013 ustanowiono ogólne wymogi w odniesieniu do ww. kategorii żywności, dotyczące składu i informacji, z jednoczesnym uwzględnieniem dotychczas obowiązujących przepisów: dyrektywy Komisji 2006/141/WE z dnia
22 grudnia 2006 r. w sprawie preparatów do początkowego żywienia niemowląt i preparatów do dalszego żywienia niemowląt oraz zmieniającej dyrektywę 1999/21/WE, dyrektywy Komisji 2006/125/WE z dnia 5 grudnia 2006 r. w sprawie przetworzonej żywności na bazie zbóż oraz żywności dla niemowląt i małych dzieci, dyrektywy Komisji 1999/21/WE z dnia 25 marca 1999 r.
w sprawie dietetycznych środków spożywczych specjalnego przeznaczenia medycznego oraz dyrektywy Komisji 96/8/WE z dnia 26 lutego 1996 r. w sprawie żywności przeznaczonej do użycia w dietach o obniżonej energetyczności, gdyż – jak podkreślono – przepisy ustanowione w tych dyrektywach zapewniają w zadowalającym stopniu swobodny przepływ ww. kategorii żywności, gwarantując przy tym wysoki poziom ochrony zdrowia publicznego. Jednocześnie podkreślono, iż biorąc pod uwagę charakter istniejących na rynku produktów stosowanych w dietach niskokalorycznych (800–1200 kcal) oraz w dietach bardzo niskokalorycznych (poniżej 800 kcal), właściwe jest ustanowienie w odniesieniu do nich pewnych szczegółowych przepisów.

W rozporządzeniu Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 609/2013 określono też kryteria ustanawiania wymogów szczegółowych dotyczących składu i informacji w odniesieniu do wszystkich kategorii żywności objętych tym rozporządzeniem, z uwzględnieniem dyrektyw 2006/141/WE, 2006/125/WE, 1999/21/WE oraz 96/8/WE. Kryteria te dotyczą:

  • składu ww. kategorii żywności,
  • stosowania pestycydów w produktach przeznaczonych do produkcji ww. kategorii żywności oraz pozostałości pestycydów w tej żywności,
  • etykietowania, prezentacji i reklamy ww. kategorii żywności, w tym związanych
    z nimi zezwoleń na oświadczenia żywieniowe i zdrowotne,
  • powiadamiania właściwych organów państwa członkowskiego o wprowadzaniu na rynek ww. kategorii żywności w celu ułatwienia skutecznego, oficjalnego monitorowania tej żywności,
  • praktyk promocyjnych i handlowych związanych z preparatami do początkowego żywienia niemowląt,
  • informacji, które należy umieścić na żywności przeznaczonej dla niemowląt i małych dzieci
    w celu zapewnienia odpowiednich informacji na temat właściwych praktyk żywieniowych,
  • żywności specjalnego przeznaczenia medycznego opracowanej w celu zaspokojenia wymogów żywieniowych niemowląt, w tym wymogów dotyczących składu oraz wymogów dotyczących odpowiednio: stosowania pestycydów do produkcji takiej żywności, pozostałości pestycydów, etykietowania, prezentacji, reklamy, a także praktyk promocyjnych i handlowych.

Szczegółowe wymagania dotyczące kategorii żywności objętych rozporządzeniem (UE) nr 609/2013 mają zostać określone w aktach delegowanych. Dotychczas ukazały się dwa rozporządzenia delegowane uzupełniające ww. rozporządzenie i zostaną one szczegółowo omówione w kolejnych częściach cyklu „Żywność dla szczególnych grup ludności – nowe przepisy w Unii Europejskiej”.

Wykaz unijny

Skład żywności objętej rozporządzeniem Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 609/2013 musi umożliwiać właściwe zaspokojenie wymogów żywieniowych osób, dla których jest przeznaczona,
a także być dla tych osób odpowiednia, z uwzględnieniem ogólnie przyjętych danych naukowych. Ten akt prawny ustanawia unijny wykaz substancji, które mogą być dodawane do jednej lub kilku kategorii żywności objętych tym rozporządzeniem, a także określa przepisy mające zastosowanie w przypadku aktualizowania tego wykazu. Wykaz obejmuje substancje należące do kategorii: witaminy, składniki mineralne, aminokwasy, karnityna i tauryna, nukleotydy oraz cholina i inozytol. Wykaz zamieszczono w załączniku do ww. rozporządzenia.

Uchylenie aktualnych przepisów

Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 609/2013 będzie obowiązywało od dnia
20 lipca 2016 r., z wyłączeniem artykułów odnoszących się do procedury tworzenia aktów delegowanych, które obowiązują od dnia 19 lipca 2013 r., oraz  z wyłączeniem artykułu dotyczącego wykazu unijnego (art. 15), jak i samego wykazu – te będą obowiązywały od daty zastosowania aktów delegowanych.

Aktualne przepisy zawierające szczegółowe wymogi odnoszące się do kategorii żywności objętych  rozporządzeniem Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 609/2013 (dyrektywy 1999/21/WE, 2006/125/WE i 2006/141/WE) zostaną uchylone od daty stosowania nowych aktów delegowanych. Również rozporządzenie Komisji (WE) nr 953/2009 w sprawie substancji, które mogą być dodawane w szczególnych celach odżywczych do środków spożywczych specjalnego przeznaczenia żywieniowego, zostanie uchylone od daty stosowania aktów delegowanych.

Dyrektywa 96/8/WE także zostanie uchylona od daty stosowania aktów delegowanych, ze względu jednak na fakt, iż data stosowania aktów delegowanych będzie późniejsza niż 20 lipca 2016 r., to od dnia 20 lipca 2016 r. dyrektywa 96/8/WE nie będzie miała zastosowania do żywności prezentowanej jako środek zastępujący jeden lub więcej posiłków dziennej diety.

Dyrektywa 2009/39/WE, dyrektywa Rady 92/52/EWG z dnia 18 czerwca 1992 r. w sprawie preparatów dla niemowląt i receptur przeznaczonych na wywóz do państw trzecich oraz rozporządzenie Komisji (WE) nr 41/2009 z dnia 20 stycznia 2009 r. dotyczące składu i etykietowania środków spożywczych odpowiednich dla osób nietolerujących glutenu zostaną uchylone ze skutkiem od dnia 20 lipca 2016 r.

W przypadku kolizji pomiędzy rozporządzeniem (UE) nr 609/2013 a uchylanymi przez nie aktami prawnymi moc nadrzędną ma rozporządzenie (UE) nr 609/2013.

Print Friendly
Print Friendly