POL
Logowanie
Zapamiętaj mnie
Zarejestruj konto

DLA KONSUMENTÓW I PRODUCENTÓW - CZYTAJMY ETYKIETY

Autorzy: mgr Ewa Matczuk

 

WITAMINY. CZ. I: WITAMINY ROZPUSZCZALNE W TŁUSZCZACH

 

Spis treści:

 

 

Wstęp

Witaminy są to substancje niezbędne do życia i prawidłowego funkcjonowania organizmu człowieka. Są one zwykle potrzebne w niewielkich ilościach w pożywieniu w celu regulowania i wspierania reakcji chemicznych zachodzących w organizmie. Odkrycie witamin i udowodnienie ich roli w odżywianiu człowieka nastąpiło na przełomie XIX i XX w. W 1912 r. polski biochemik, Kazimierz Funk, nadał składnikowi wyizolowanemu z otrębów ryżowych nazwę witamina (amina niezbędna do życia), pochodzi od łacińskiego słowa vita, co oznacza życie. Choć odnosiła się ona do tiaminy (witaminy B1), nazwa ta jest stosowana do całej grupy związków, pomimo ich różnej budowy chemicznej.

Generalnie, witaminy nie są syntetyzowane w organizmie i muszą być dostarczane organizmowi z pożywieniem. Wyjątki stanowią m.in.: witamina D – produkowana w skórze pod wpływem promieniowania słonecznego, witamina K, biotyna – wytwarzane przez bakterie w przewodzie pokarmowym, niacyna – syntetyzowana z tryptofanu. Aby substancję uznać za witaminę, musi ona wywoływać objawy niedoboru, które są eliminowane szybko po ponownym dostarczeniu jej do organizmu i uregulowaniu poziomu.

Stany chorobowe wywołane długotrwałymi niedoborami witamin zwane są awitaminozami. Często występują niekorzystne stany pośrednie między awitaminozą a optymalnym zapotrzebowaniem organizmu na daną witaminę, czyli hipowitaminoza. Z kolei nadmierne przyjmowanie preparatów witaminowych, głównie witamin rozpuszczalnych w tłuszczach, może prowadzić do szkodliwych dla organizmu objawów, zwanych hiperwitaminozami.

Witaminy ze względu na rozpuszczalność dzielą się na witaminy rozpuszczalne w wodzie oraz rozpuszczalne w tłuszczach.

Rozpuszczalne w wodzie to: witaminy grupy B (tiamina, ryboflawina, niacyna, witamina B6, witamina B12, foliany, biotyna, kwas pantotenowy), witamina C. Powinniśmy je spożywać z codzienną dietą, ponieważ nasz organizm nie potrafi ich magazynować. Nadmiar tych witamin wydalamy z moczem lub z potem.

Są zaledwie cztery witaminy rozpuszczalne w tłuszczu – A, D, E, K. Mogą one kumulować się w organizmie, najczęściej odkładają się w tkance tłuszczowej i wątrobie. Jest to zaleta – nie grozi nam niedobór, ale z drugiej strony ich nadmiar może być szkodliwy. Ich przyswajalność jest uzależniona od obecności tłuszczów w pożywieniu. Innymi słowy, spożywając tą grupę witamin, musimy spożywać również tłuszcz.

Witamina A

To inaczej retinol i jego pochodne. Jej prowitaminą są beta-karoten i niektóre inne karotenoidy, które w organizmie zostają przekształcone w aktywną witaminę. Witamina A została odkryta w tranie w roku 1913 przez amerykańskich badaczy: Elmera McColluma i Marguerite Davis, nazwę zaś „witamina A” nadano jej w latach 20. XX w.

Rola

Witamina A gromadzona jest zasadniczo w tkance tłuszczowej i wątrobie. Uczestniczy przede wszystkim w prawidłowym widzeniu oraz wpływa na prawidłowy stan skóry i błon śluzowych. Wzmacnia odporność, bierze udział w metabolizmie tłuszczów. Jest związkiem o działaniu antyoksydacyjnym, jak również wykazuje działanie antyproliferacyjne i przeciwzapalne.

Występowanie w żywności

Retinol i jego pochodne występują w produktach pochodzenia zwierzęcego, m.in. w: mleku, maśle, jajach, wątrobie, rybach morskich.

Karotenoidy (prowitamina A) występują w produktach pochodzenia roślinnego. Największe ilości beta-karotenu występują w warzywach i owocach o barwie czerwonej, pomarańczowej oraz ciemnozielonej (marchew, brokuły, natka pietruszki, szpinak, koperek, czerwona papryka, dynia, morele, brzoskwinie, śliwki).

Ponadto w Polsce źródłem witaminy A są tłuszcze do smarowania (margaryny, miksy), ponieważ są one obligatoryjnie wzbogacane tą witaminą.

Nadmiar witaminy A może powodować :

  • utratę apetytu, bóle kostno-stawowe, bóle głowy, wypadanie włosów, łamliwość paznokci,
  • zbyt wysokie spożycie witaminy A (retinol, palmitynian retinylu), ze względu na gromadzenie się w wątrobie może być toksyczne i teratogenne.

Niedobór witaminy A może być przyczyną:

  • zaburzeń w procesie widzenia, prowadzących do zmian czynnościowych w oku i do tzw. ślepoty zmierzchowej, a w konsekwencji do upośledzenia wzroku,
  • problemów skórnych,
  • zahamowania wzrostu u dzieci,
  • niepłodności.

Warto wiedzieć, że niektóre kremy przeciwtrądzikowe zawierają witaminę A w formie retinolu lub palmitynianu retinylu. Wnikają one do organizmu. Jej nadmiar może powodować np. uszkodzenie płodu. Dlatego wskazuje się na ostrożne stosowanie tych kosmetyków przez kobiety w wieku rozrodczym. Ponadto retinol może znajdować się w preparatach olejowych i preparatach wodnych. Jak wskazują badania, preparaty nieolejowe są około 10 razy bardziej toksyczne niż olejowe (są lepiej wchłaniane).

W przypadku karotenoidów nie stwierdzono ich toksycznego wpływu na organizm człowieka, ale jak wykazały badania, przewlekłe stosowanie beta-karotenu w dawkach przekraczających 20 mg/dzień, szczególnie u osób palących papierosy, może indukować procesy nowotworowe.

Witamina D

W organizmie człowieka można zaliczyć ten związek do witamin lub do prohormonów, ponieważ w wyniku przekształceń metabolicznych powstaje aktywna biologicznie postać. Tak naprawdę są dwie główne formy występujące w żywności:

  • witamina D3 (cholekalcyferol): występuje w niektórych produktach zwierzęcych, takich jak tłuste ryby (śledzie, sardynki, makrele), wątroba, masło, mleko i żółtka jaj lub jest syntetyzowana w skórze;
  • witamina D2 (ergokalcyferol): występuje w grzybach kapeluszowych lub drożdżach.

Po spożyciu witamina D jest właściwie bezużyteczna. Musi przejść przez dwa etapy przemian, aby stać się „aktywną” w organizmie. Pierwszy to przemiana w kalcyfediol [25(OH)D] w wątrobie – to forma magazynowania witaminy w organizmie. Drugi etap to przekształcenie w kalcytriol [1,25(OH)2D], głównie w nerkach.

Rola

Witamina D jest niezbędna do utrzymania prawidłowej budowy układu kostnego, pośrednio wpływa korzystnie na system nerwowy i skurcze mięśni, w tym serca. Ponadto zapobiega stanom zapalnym skóry i je łagodzi, reguluje wydzielanie insuliny.

Występowanie w żywności

Naturalnym źródłem witaminy D są ryby (tran), wątroba oraz żółtko jaj, w mniejszych ilościach mleko i przetwory mleczne. W Polsce źródłem witaminy D są też tłuszcze do smarowania (margaryny, miksy), ponieważ są one obligatoryjnie wzbogacane tą witaminą.

Żywność dostarcza niewielkich ilości witaminy D. Podstawowym jej źródłem (90%) dla człowieka jest synteza skórna. W skórze pod wpływem promieni słonecznych organizm może sam syntetyzować witaminę D. Do wytworzenia odpowiedniej ilości tej witaminy wystarczy 15-20-minutowa ekspozycja na słońce, co najmniej 18% ciała, w tym głównie górnych jego partii, tj. twarzy, ramion i tułowia. Dodatkowo, wszelkie stosowane kremy z filtrem, chroniące przed rozwojem raka skóry, zmniejszają syntezę skórną witaminy D zasadniczo do zera.

Nadmiar witaminy D może powodować: utratę łaknienia, zaburzenia rytmu serca, bóle głowy, kamicę pęcherzyka żółciowego, kamicę nerkową.

Niedobór witaminy D może powodować: krzywicę u dzieci, osteomalację u dorosłych, osteoporozę, rozwój chorób układu krążenia, cukrzycę.

Niedobory tej witaminy mogą być spowodowane różnymi czynnikami, np. niedostateczną ekspozycją na światło słoneczne, upośledzoną syntezą metabolitów w wątrobie (stany zapalne, marskość wątroby) i nerkach (ostra i przewlekła niewydolność nerek), stosowaniem leków.

Witamina E (tokoferole)

Określenie „witamina E” obejmuje tokoferole i tokotrienole. Spośród naturalnych tokoferoli najwyższą aktywność biologiczną wykazuje alfa-tokoferol.

Rola

Witamina E jest antyoksydantem, chroniącym komórki przed utlenianiem i niszczeniem. Działa przeciwnowotworowo oraz przeciwzakrzepowo. Przyczynia się do zachowania prawidłowych funkcji narządów rozrodczych kobiet i mężczyzn. Pełni rolę ochronną w stosunku do nienasyconych kwasów tłuszczowych i beta-karotenu.

Występowanie w żywności

Głównym źródłem witaminy E są produkty pochodzenia roślinnego: olej słonecznikowy, oliwa z oliwek, oliwki, orzechy: laskowe, włoskie, pistacje, migdały, a także nasiona słonecznika, dyni, sezamu oraz awokado, rośliny strączkowe i kiełki pszenicy.

Nadmiar witaminy E może powodować: przemęczenie, bóle głowy, problemy ze wzrokiem. Nadmiar tej witaminy jest wydalany z organizmu, dlatego do hiperwitaminozy dochodzi rzadko, jedynie przy długotrwałym stosowaniu dawek 1000 mg/dzień.

Niedobór witaminy E może powodować: rogowacenie i starzenie skóry, może być przyczyną problemów z koncentracją, osłabienia wzroku, anemii, bezpłodności. Do niedoboru witaminy E dochodzi rzadko, generalnie u osób, u których stwierdza się zaburzone wchłanianie tłuszczu i chorych na chorobę genetyczną – abetalipoproteinemię.

Witamina K

Została odkryta przez duńskiego badacza Henrika Dama w 1930 r. w trakcie badań nad kurczętami na sztucznej diecie. Badacz zaobserwował, że skórę kurcząt pokrywają krwawe plamy, których powodem był ubogi w tłuszcze jadłospis tych zwierząt, a co za tym idzie niedobór witaminy koagulacji, zwanej w skrócie witaminą K.

Rola

Witamina K jest niezbędna do wytwarzania związku zwanego protrombiną. Witamina ta jest odpowiedzialna przede wszystkim za krzepliwość krwi. Ponadto wykazuje właściwości przeciwzapalne, przeciwgrzybiczne, przeciwbólowe, hamujące działanie niektórych nowotworów (piersi, jajnika, wątroby, pęcherzyka żółciowego).

Występowanie w żywności

Jest dostarczana organizmowi z pożywieniem. Występuje głównie w produktach roślinnych (K1 – fitochinon): zielonych warzywach – kapuście włoskiej, boćwinie, szpinaku, brokułach, brukselce, sałacie, natce pietruszki oraz pomidorach, niektórych olejach i orzechach. Może być syntetyzowana przez bakterie przewodu pokarmowego (K2 – menachinon).

Nadmiar witaminy K może powodować: nadmierną potliwość, osłabienie pracy wątroby, anemię. Nie stwierdzono szkodliwego działania naturalnej witaminy K na organizm. Należy jednak zachować ostrożność przy stosowaniu syntetycznych preparatów tej witaminy.

Niedobór witaminy K może powodować: skazy krwotoczne, słabą krzepliwość krwi, trudności w gojeniu się ran, trudności w mineralizacji kości, biegunki. Niedobory witaminy K u człowieka występują rzadko. Najbardziej jednak narażone są:

  • noworodki, gdyż nie mają dobrze rozwiniętej mikroflory bakteryjnej jelit, a mleko matki zawiera niewielkie ilości tej witaminy. Dlatego noworodkom karmionym piersią podaje się preparaty witaminy K (menadion – witamina K3),
  • osoby z chorobą wątroby i zespołem złego wchłaniania,
  • osoby biorące antybiotyki lub leki o działaniu antykoagulacyjnym.
Print Friendly
Print Friendly